Polska i Europa

Na ukształtowanie się „wielkiej” Litwy wpłynęło zjednoczenie plemion bałtyckich z których największa rolę odgrywali Auksztoci oraz Żmudzini. Dali oni początek dwóm zalążkom późniejszej litewskiej państwowości.  Litewskie najazdy w  połowie XII wieku uaktywniły się na ziemiach ruskich i polskich. W roku 1251 litewski książe Mendog za pośrednictwem Zakonu Krzyżackiego przyjął chrzest w obrządku łacińskim zaś w 1253 r. został za zgodą papieża Innocentego IV koronowany na króla Litwy. Zakon Krzyżacki zażądał od Litwy przekazania Żmudzi, co spowodowało zerwanie w 1261 r. chrztu i wojnę Litwy z Zakonem Krzyżackim. Od śmierci króla Mendoga w 1263 r. Litwa aż do 1387 r. czyli ponad wiek była ponownie państwem pogańskim. Za panowania księcia Gedymina (w latach: 1275- 1341) Litwa była w jednym miejscu agresorem natomiast w drugim ofiarą: poszerzyła swoje terytorium o zachodnie oraz południowo-zachodnie ziemie ruskie ale z kolei od zachodu i północy zagrożona była przez Zakon Krzyżacki. Zadawała więc cios na południu a otrzymywała na północy. Stosunki polsko-litewskie ewoluowały od wzajemnej wrogości do sojuszu politycznego przeciw krzyżakom. Do nawiązania pierwszych ściślejszych więzów polsko-litewskich doszło za panowania litewskiego władcy księcia Gedymina (w latach: 1275 – 1341). W  sytuacji zagrożenia najazdem krzyżackim zawarł on z królem polskim Władysławem Łokietkiem w 1325 r. układ obronny – przeciwko wspólnemu wrogowi jakim był Zakon Krzyżacki. Układ ten został praktycznie poparty małżeństwem córki Gedymina – księżniczki Aldony, z synem Łokietka – Kazimierzem, późniejszym królem Polski. Po śmierci Kazimierza Wielkiego, królem Polski został Ludwik Andegaweński, zwany Węgierskim, z tego powodu że  panując równocześnie na Węgrzech, głównie tam przebywał. Po jego śmierci w 1382 r. pojawiła się w Polsce groźba bezkrólewia. Pojawiły się różnice zdań pomiędzy różnymi grupami możnowładców. Stronnictwo wielkopolskie wolało na tronie polskim księcia mazowieckiego Siemowita z rodu Piastów; zaś Stronnictwo małopolskie nadal kogoś z  dynastii Andegawenów. Ostatecznie zwyciężyło stronnictwo małopolskie i w rezultacie na tronie polskim zasiadła Jadwiga Andegaweńska, córka Ludwika Węgierskiego. W wieku 10 lat – w r. 1384  – została koronowana na KRÓLA Polski.

Unia personalna. Litwa wybrała związek z Polską wobec zagrożenia Krzyżackiego i Ruskiego. Konsekwencją był chrzest Polski. W II połowie XIV w. Litwa miała do wyboru związać się z trzema potężniejszymi od niej sąsiadami: zachodnim – Polską, północno-zachodnim – Zakonem Krzyżackim i wschodnim – Wielkim Księstwem Moskiewskim.  Książe Jogajła (Jagiełło) chciał, żeby Litwa ponownie przyjęła chrześcijaństwo. Najpierw zawarł więc układ z Zakonem Krzyżackim w 1382 r. w którym zobowiązał się przyjąć chrzest w ciągu czterech lat, lecz rok później go wypowiedział i zawarł podobny z Moskwą ale i ten wkrótce zerwał. Jagiełło zdecydował się na trzecie wyjście – związek z  Polską. Polska dla Litwy praktycznie nie stanowiła zagrożenia, a z kolei sam widział niebezpieczeństwo w związaniu się Litwy z Moskwą czy tym bardziej  z Zakonem. Dnia 14 VIII 1385 r. została zawarta w Krewie (mniej więcej 80 kilometrów na południowy wschód od Wilna, stolicy Wielkiego Księstwa Litewskiego) pierwsza unia polsko-litewska , na mocy której rok później przyjął chrzest z Polski i miał poślubić młodziutką Jadwigę. W tym celu zerwano zaręczyny Jadwigi z Wilhelmem Habsburgiem. Jak było, tak było, w każdym razie w 1386 r. Jagiełło poślubił Jadwigę i został koronowany na króla Polski i przyjął imię Władysław. W 1387 r. została erygowana diecezja wileńska (w ramach gnieźnieńskiej metropolii) i rozpoczęto chrystianizację Litwy.

Rozwścieczony tłum zdecydował się na powieszenie za zdradę kilku wysoko postawionych wojskowych- m.in. gen. Jankowskiego. Sytuację w stolicy opanował gen. Krukowiecki, który zaczął sprawować w mieście niemal absolutną władzę. 6.09.1831r. wojska rosyjskie dowodzone przez Iwana Paskiewicza (wcześniejszy głównodowodzący- Iwan Dybicz zmarł wcześniej w trakcie działań wojennych) zaatakowały Warszawę od zachodu. Polegli wówczas generał Julian Ordon i obrońca Woli- Józef Sowiński. 8.09.1831r. Warszawa skapitulowała. Członkowie rządu i sejmu opuścili stolicę. 5.10.1831r. 20 tys. wycofujących się polskich żołnierzy przekroczyło granicę pruską pod Brodnicą (przewodził im Maciej Rybiński- ostatni przywódca powstania). Poddały się też dwa ostatnie punkty oporu- 9.09.1831r. skapitulował Modlin, a 21.09.1831r. Zamość. Na Litwie odziały partyzanckie walczyły jeszcze do końca listopada. Przez cały okres trwania powstania polscy dyplomaci zabiegali o poparcie wśród krajów zachodnich- zwłaszcza Anglii i Francji. Państwa te uznały jednak, że powstanie jest wewnętrznym problemem Imperium Rosyjskiego i nie zamierzały podejmować żadnych działań. Powstanie potępił papież Grzegorz IX, który stwierdził, że Polacy niesłusznie zbuntowali się przeciwko prawowitej władzy.

Kolejną przyczyną upadku był brak poparcia ze strony stanowiącego większą część społeczeństwa, słabo uświadomionego narodowo chłopstwa. Kolejni przywódcy powstania nie potrafili obrać żadnej konsekwentnej strategii działania. Większość z nich nie wierzyła w możliwość zwycięstwa. W Sejmie nieustannie ścierały się wpływy lewicowe i prawicowe. Do upadku powstania przyczyniła się też, z pewnością. przewaga militarna Rosji, która wystawiła 200tys. żołnierzy przeciwko gorzej uzbrojonym, niecałym 150 tys. wojsk polskich. Po upadku powstania Mikołaj I zniósł konstytucję, na jej miejsce wprowadzono Statut Organiczny. Zarządzono, że na  terytorium Królestwa Polskiego będzie stacjonowała 100-tysięczna armia rosyjska. Zlikwidowano rząd, sejm i armię, pozostawiono Radę Administracyjną i Radę Stanu. Królestwo zostało pozbawione autonomii, ziemie polskie aż do 1918r. stały się nierozłączną częścią Imperium Rosyjskiego. Zlikwidowano polskie szkolnictwo wyższe i zmniejszono ilość szkół elementarnych. Wielu członków szlachty biorącej udział w powstaniu zostało zesłanych na Sybir. Ich majątki skonfiskowano. W Warszawie, za pieniądze polskich podatników wybudowano Cytadelę, w której przetrzymywani byli więźniowie polityczni. Zlikwidowano wiele polskich stowarzyszeń patriotycznych, prowadzono walkę z kościołem katolickim- zlikwidowano m.in. większość klasztorów. Wprowadzono wysoką taryfę celną na polskie towary wywożone do Rosji. Po 1840r. w Królestwie zaczął obowiązywać rosyjski system monetarny oraz miar i wag. Po powstaniu około 11 tys. osób było zmuszonych opuścić kraj. Uczestnicy tak zwanej Wielkiej Emigracji udali się głównie do krajów zachodnich- głównie Anglii, Francji, Belgii i Niemiec. Wśród nich było wiele osób zasłużonych dla polskiej kultury- Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, książę Adam Czartoryski, Ernest Malinowski i inni. Powstanie Listopadowe miało bardzo duże znaczenie dla polskiej kultury i mentalności. Podczas toczonych z carską Rosją walk zginęło wielu żołnierzy, represje po powstaniu były bardzo ciężkie do udźwignięcia dla całego narodu, jednak powstanie mogło w zachowaniu przez Polaków narodowej i językowej odrębności. W przeciwieństwie do Czechów, przez cały- stu dwudziesto trzy letni- okres trwania niewoli nigdy nie zapomnieli oni ojczystego języka. Narodowe obyczaje były kultywowane. Nadal zakładano tajne organizacje i stowarzyszenia. Wszystko to ułatwiło odbudowawywanie Państwa Polskiego po odzyskaniu niepodległości w 1918r.

Arystokracja utworzyła Radę Administracyjną pod przewodnictwem księcia Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, który nawoływał ludność do spokoju i wszczął rozmowy z Konstantym. Spiskowcy, natomiast, 1.12.1830r. powołali do życia Towarzystwo Patriotyczne (jego członkami byli między innymi Maurycy Mochnacki i Joachim Lelewel), które domagało się zaprzestania rozmów pokojów z Rosją i prowadzenia walk. 3.12.1830r. rozwiązano Radę Administracyjną i powołano Rząd Tymczasowy, na czele którego stanął książę Adam Czartoryski. 5.12.1830r. dyktatorem powstania mianowano Józefa Chłopickiego, który choć formalnie opowiadał się za kontynuowaniem walk, jednocześnie prowadził rokowania pokojowe z Rosją. 20.12.1830r. Polski Sejm oficjalnie poparł powstanie i przedstawił opinii międzynarodowej przyczyny jego wybuchu. 25.01.1831r. z inicjatywy Towarzystwa Patriotycznego zdetronizowano cara Mikołaja I, co przekreśliło szanse na porozumienie z Rosją. W odpowiedzi władca Rosji zdecydował się na wysłanie do Królestwa Polskiego armii liczącej ponad 100 tys. żołnierzy. 30.01.1830r. Sejm rozwiązał Radę Tymczasową. Na jej miejsce powołano Rząd Narodowy, w jego skład weszli między innymi książę Adam Czartoryski, Wincenty Niemojowski i Joachim Lelewel.

5.02.1831r. armia rosyjska przekroczyła granicę Królestwa Polskiego. 14.02.1831r. wojska polskie pod dowództwem generała Dwernickiego odniosły zwycięstwo pod Stoczkiem. 25.02. doszło do nierozstrzygniętej do nierozstrzygniętego starcia pod Olszynką Grochowską, co uniemożliwiło Rosjanom zaatakowanie Warszawy. Podczas bitwy został ranny gen. Chłopicki. Na naczelnego wodza powstania powołano dzień później gen. Skrzyneckiego (gen. Chrzanowski został mianowany szefem sztabu, a Prądzyński kwatermistrzem). Na podjęcie kontrofensywy przeciw Rosjanom zdecydował się on dopiero w marcu. Armia polska odniosła wówczas trzy zwycięstwa- pod Wawrem, Dębem Wielkim i Igraniami. 26.05.1831r. wojska polskie na skutek nieudolnego dowództwa gen. Skrzyneckiego poniosły klęskę pod Ostrołęką. Przywódca powstania przez cały czas starał się on zachowywać względnie defensywną postawę wobec Rosjan. Nie zdecydował się na żaden poważniejszy atak, pomimo że odziały carskie były dziesiątkowane przez cholerę. 11.08.1831r. Skrzynecki z inicjatywy Towarzystwa Patriotycznego został usunięty ze stanowiska. Na jego miejsce powołano gen. Dembińskiego, on także zachowywał dość bierną postawę wobec oddziałów rosyjskich.15.08.1831r. doszło do zamieszek w Warszawie.

Podczas obrad Kongresu Wiedeńskiego w 1815r. postanowiono, że ze wschodniej części Księstwa Warszawskiego zostanie utworzone Królestwo Polskie. Jego królem został car rosyjski- Aleksander I (Polska i Rosja miały być połączone unią personalną). Nadał on Królestwu konstytucję, która gwarantowała Polakom oddzielny parlament, wojsko, sądownictwo i aparat państwowy. Zapewniono też szeroki wachlarz swobód obywatelskich. Z biegiem czasu okazało się, że postanowienia zawarte w konstytucji nie są przestrzegane przez rosyjskiego cara – zlikwidowano wolność prasy i zgromadzeń, zaczęto stosować cenzurę prewencyjną. Prześladowano polskie towarzystwa patriotyczne- między innymi Związki Filomatów i Filaretów. Aresztowano i osadzono w więzieniu przywódcę Wolnomularstwa Narodowego- Waleriana Łukasińskiego. Od 1825r. zakazano jawności obrad sejmowych. W 1827r. odbył się proces członków Towarzystwa Patriotycznego. Sąd sejmowy, pomimo rosyjskich nacisków, wydał bardzo łagodne wyroki. Proces bacznie śledziło wielu polskich obywateli Sytuacja w Królestwie Polskim stała się jeszcze bardziej napięta po zakończonych sukcesem powstaniach w Belgii i we Francji. W całej Zachodniej Europie nasilały swą działalność liczne ruchy niepodległościowe.

Zawiodły nadzieje, że car wypełni postanowienia Kongresu Wiedeńskiego i przyłączy do Królestwa pozostałą część, zabranych podczas rozbiorów, polskich ziem. W 1828r. w Szkole Podchorążych piechoty, pod przewodnictwem Piotra Wysockiego, zorganizowano spisek wymierzony przeciwko namiestnikowi Królestwa- Wielkiemu Księciu Konstantemu (był on bratem cara Mikołaja I). Była to postać bardzo niepopularna w kraju, między innymi ze względu na złe traktowanie polskich żołnierzy i zorganizowanie policyjnego aparatu, który w jawny sposób propagował donosicielstwo. Pod koniec listopada 1830r. spisek został wykryty przez szpiegów księcia Konstantego i spiskowcy zdecydowali  się na przyśpieszenie wybuchu już wcześniej planowanego powstania. Walki rozpoczęły się w nocy z 29/30 listopada. Sygnałem do rozpoczęcia powstania miał być pożar browaru na Solcu. Powstańcy dość szybko opanowali Belweder- siedzibę Wielkiego Księcia Konstantego. Ten ostatni zdołał jednak zbiec, prawdopodobnie w kobiecym przebraniu. Niewielka grupa powstańców została wsparta przez ubogą ludność Warszawy i dzięki temu udało się opanować Arsenał. Wielki Książę wycofał się z Warszawy i nie wszczął żadnych działań przeciw powstańcom.

W 1915 roku oficer brytyjskiej marynarki wojennej wpadł na pomyśl zamontowania w podwoziu pojazdu obojowego bardzo silnego reflektora. Przez wiele długich lat pomysłu tego nie zrealizowano, aż w 1940 roku konstruktorzy brytyjscy umieścili w wieżyczce czołgu bardzo silny reflektor, reflektor o mocy 13 milionów kandeli, a jeden kandel to światło świecy z odległości jednego metra. Wieżyczka czołgu została przedzielona: w jednej jej części znajdował się reflektor, w drugiej, operator tego reflektora, a jednocześnie celowniczy karabinu maszynowego. Reflektor ten święcił przez pionową szczelinę o szerokości około siedmiu centymetrów i wysokości pól metra. Czołg w nocy miał podjechać do transzei nieprzyjaciela i włączyć reflektor. Cala jednostka oślepiająca składała się z sześciu tego typu czołgów, plus dwa czołgi Matylda z normalnym uzbrojeniem, z armatami, które służyły osłonie tych sześciu oślepiających czołgów. Błysk światła był tak potężny, że piechota brytyjska mogła się zbliżyć na odległość 50 m do okopów wroga, który był całkowicie oślepiony. Brytyjczycy osłonili konstrukcję tych czołgów tak ścislą tajemnicą, że praktycznie w czasie II wojny światowej czołgów tych nie użyli. Raz tylko, w 1945 roku na terenie Niemiec czołg oślepiający został użyty. Anglicy bali się, że zdradzą tak wspanialą ideę czołgów oślepiających, i że wróg może to wykorzystać. Brytyjskie działo Archer, posiadające lufę kaliber 76,2 mm wieżyczkę mialo z tylu. Do dzisiaj nikt nie wie, dlaczego brytyjscy konstruktorzy wybrali taką właśnie konstrukcję. Wiadomo, że było to bardzo dobre działo samobieżne, bardzo groźny niszczyciel czlolgów, ale jego największą wadą było to, że wjeżdżając na pole bitwy, zajmując pozycję do strzalu, musialo się ono odwrócić Tylem i załoga dopiero wtedy mogła prowadzić ogień. Podczas odwracania się pokazywalo ono slabo chroniony bok. Straty wśród załóg i jednostkach, które uzbrojone były w działa Archer, były bardzo duże. W czasie wojny prym wiodły jednak pojazdy tanie, wytwarzane masowo, które były proste w obsłudze i naprawie, jakimi były radzieckie T34.