Na mocy Unii wileńskiej Polskę i Litwę łączyła unia personalna i sojusz. Za czasów syna Kazimierza Jagiellończyka – Jana Olbrachta (1492-1515), w r. 1499 zawarta została tzw. unia wileńska na mocy której Polska i Litwa pozostawały niezależnymi państwami zobowiązanymi do sojuszu w walce przeciwko wrogom zewnętrznym. Za panowania braci Olbrachta: Aleksandra I (1501-06), Zygmunta I Starego (1506-48) i syna Zygmunta Starego, Zygmunta II Augusta (1548-72) łączyła Polskę i Litwę unia personalna (wspólny władca, odrębna państwowość ). Skończyło się wprawdzie zagrożenie ze strony Zakonu Krzyżackiego, zwłaszcza po „hołdzie pruskim” w 1525 r. kiedy to zakon jako lenno stał się ponownie lennem, ale już świeckim, i otrzymał nowa nazwę - Prusy Książęce. Zaś północna część Państwa Zakonnego – Zakon Inflancki od 1561 r. była lennem polsko-litewskim. Narastały jednak nowe niebezpieczeństwa: od wschodu moskiewskie, od południa tureckie. Litwa utraciła na rzecz Moskwy wschodnie pogranicza, na rzecz Turcji zaś wybrzeża Morza Czarnego. Podczas wojny w latach: 1513-1522 zjednoczone wojska polsko-litewskie w r. 1514 odniosły zwycięstwo nad siłami moskiewskimi w bitwie pod Orszą. Sprzeczne dążenia. Zarówno w Polsce jak i na Litwie istniały sprzeczne dążenia i wizje przyszłości związku obydwu państw. Zygmunt August mimo małżeństw z Anna i Katarzyna Habsburżankami, czy z Barbarą Radziwiłłówną nie doczekał się potomków, spodziewając się bezpotomnej śmierci – że może dojść do wyboru odrębnych władców w Polsce i na Litwie, a zatem do rozpadu związku obydwu państw. Nie było to wcale takie nieprawdopodobne – na Litwie miano za złe Polakom, że wikłając się w sprawy zachodnie: czeskie, węgierskie, pruskie, robili to kosztem Litwy, która o ile na przełomie XIV i XV w. swymi wpływami sięgała Moskwy i – przez Dzikie Pola – Morza Czarnego i Krymu, osiągając w praktyce rangę mocarstwa regionalnego, to z kolei w XVI wieku toczyła wojnę z Moskwa , która stawała się coraz silniejsza. Polacy tymczasem dążyli do stworzenia jednego państwa złożonego z trzech dzielnic: Małopolski, Wielkopolski i Litwy. Na to się nie mogli zgodzić Litwini, którzy – owszem – dopuszczali już myśl o jakimś związku, lecz w formie luźnej federacji, z zachowaniem odrębności obydwu państw, ze wspólnym sejmem, lecz decydującym jedynie o kwestiach ważnych dla obydwu krajów.
Polskość miała być także propagowana przez władze administracyjne. Białorusinów często nie dopuszczano do stanowisk państwowych, utrudniano awansowanie w armii, a także odprawianie kazań w języku ojczystym. Państwo usiłowało zdobyć wpływ na obsadzanie stanowisk cerkiewnych i doprowadzić do tego, aby piastowali je ludzie lojalni wobec władz. Ponadto stanowiska urzędnicze często obsadzano ludźmi przybyłymi z innych terenów Polski (Pomorze, Małopolska), nie znającymi kresowych realiów i białoruskiego języka, odnoszącymi się z wyższością do miejscowej ludności. Niechęć Białorusinów (pamiętających także brutalne rekwizycje WP z lat 1918-1919) do lokalnych urzędników wpływała na ich nieprzychylny stosunek do całego państwa. W tych warunkach sympatię wielu osób wzbudzała idea przyłączenie Zachodniej Białorusi do BSRR. Sądzono, że w nowo-powstałym białoruskim państwie przebiega polityka białorutenizacji wszelkich sfer życia społecznego i kulturalnego. Ludzie nie mieli pełnego rozeznania na temat prawdziwej sytuacji panującej w Związku Radzieckim- informacje płynące zza wschodniej granicy były dość skąpe, a doniesieniom rządowym nie dawano wiary, uznając je za element polskiej propagandy. Podejście polskich polityków do kwestii białoruskiej uległo zmianie na krótko przed zamachem majowym w 1926r. Stwierdzono, że dotychczasowa polityka jest szkodliwa dla państwa polskiego, gdyż najważniejsza powinna być jedność kraju, a w razie wybuchu wojny przedstawiciele mniejszości narodowych mogliby stanąć po stronie wroga. Na polecenie szefa MSW- Władysława Raczkiewicza w kwietniu 1926r. opracowano nowe wytyczne dla lokalnej administracji. Stwierdzono między innymi, że najważniejsza jest konsolidacja państwa i przekonanie mniejszości narodowych, że współpraca z władzami leży w ich interesie. Aby osiągnąć ten cel, planowano umożliwienie Białorusinom rozwoju społeczno-kulturalnego w szeroko pojętym zakresie.Politykę tę w głównych zarysach kontynuowały także początkowo władze sanacyjne. Aby zatrzeć złe wrażenie, powstałe po rozbiciu „Hromady”, zaczęto umożliwiać Białorusinom swobodny rozwój kulturalno-oświatowy. Lokalni urzędnicy dostali nakaz, aby wspierać tego typu działania. Jednym z największych propagatorów nowego kursu był minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego- Gustaw Dobrucki. Ułatwiano zakładanie szkół białoruskich i utrakwistycznych (w 1928r. było ich 69). Państwo zdecydowało się na dotowanie niektórych placówek.
W bitwie pod Worsklą Litwini odniosły klęskę w bitwie z wojskami ruskimi, zaś pod Grunwaldem – Polacy, Litwini i Rusini pobili Krzyżaków. Tymczasem w 1398 r. Zakon Krzyżacki ponownie zagarnął Żmudź która stanowiła „korytarz” łączący go z Inflantami, które wówczas do niego należały. Do zagrożenia północno-zachodniego ze strony Krzyżaków doszło zagrożenie ze strony przeciwległej - od południowego wschodu. W 1399 r. nad rzeką Worsklą, wojska litewsko-ruskie, ks. Witolda mimo wsparcia ze strony oddziałów polskich, poniosły klęskę w bitwie z wojskami Tamerlana. Wobec tych wspólnych zagrożeń w 1401 r. zawarto kolejny układ polsko – litewski zwany radomsko-wileńskim. Na Żmudzi wybuchło w 1409 r. powstanie a jednocześnie Krzyżacy zaatakowali polskie terytorium w rejonie Kujaw. W rezultacie doszło do wojny. 15 VII 1410 r. pod Grunwaldem zjednoczone wojska polskie, litewskie, ruskie i tatarskie zadały klęskę wojskom Zakonu Krzyżackiego, wspieranym m.in. przez rycerstwo z Zachodniej Europy. Wielki Mistrz Ulryk von Jungingen poległ na polu bitwy. Faktycznie rządy na Litwie w l. 1392-1430 sprawował książe Witold – brat Jagiełły (lata 1392-1430). Za jego rządów Litwa osiągnęła największe w swej historii terytorium (po odzyskaniu po wojnie z Zakonem Żmudzi w 1411 r. i łącznie z zależnymi Dzikimi Polami liczyła ponad 900.000 km kw.).
Unia w Horodle. Zawarta w 1413 r. kolejna unia w Horodle potwierdzała odrębność państwową Polski i Litwy. Na mocy zawartej w 1413 r. w Horodle unii Litwa została podzielona – podobnie jak Polska – na województwa i kasztelanie. Jednocześnie Witold starał się o koronację na króla Litwy, przy poparciu ze strony Zygmunta Luksemburczyka, co udaremnił sprzeciw magnatów polskich, którzy w r. 1429 zatrzymali poselstwo cesarskie wiozące koronę. Po śmierci Witolda w 1430 r. nastąpiło zaostrzenie wzajemnych stosunków, zaś w kolejnym akcie unijnym, zwanym unią grodzieńską zawartym w 1432 r. w Grodnie było powołanie na tron Wielkiego Księstwa Litewskiego Zygmunta Kiejstutowicza. W 1440 r. wstąpił na tron litewski syn Jagiełły, Kazimierza Jagiellończyk, który po śmierci swego brata Władysława w 1444 r., został w 1447 r. królem Polski. Czasy jego panowania były okresem rozkwitu Litwy. Król prowadził politykę dynastyczną która polegała na stworzeniu bloku państw jagiellońskich: Polski, Litwy, Czech i Węgier. Podczas „wojny trzynastoletniej” w latach 1453-66 dokończył dzieła Jagiełły - pokonał Zakon Krzyżacki, zachodnia jego część (z Gdańskiem i Warmią) wcielając do Polski jako „Prusy Królewskie”, z kolei wschodnią cześć Państwa Zakonnego pozostawił jako polskie lenno. (Prusy Zakonne). Tym samym Polską ostatecznie zastąpiła Zakon w roli regionalnego mocarstwa.
Na ukształtowanie się „wielkiej” Litwy wpłynęło zjednoczenie plemion bałtyckich z których największa rolę odgrywali Auksztoci oraz Żmudzini. Dali oni początek dwóm zalążkom późniejszej litewskiej państwowości. Litewskie najazdy w połowie XII wieku uaktywniły się na ziemiach ruskich i polskich. W roku 1251 litewski książe Mendog za pośrednictwem Zakonu Krzyżackiego przyjął chrzest w obrządku łacińskim zaś w 1253 r. został za zgodą papieża Innocentego IV koronowany na króla Litwy. Zakon Krzyżacki zażądał od Litwy przekazania Żmudzi, co spowodowało zerwanie w 1261 r. chrztu i wojnę Litwy z Zakonem Krzyżackim. Od śmierci króla Mendoga w 1263 r. Litwa aż do 1387 r. czyli ponad wiek była ponownie państwem pogańskim. Za panowania księcia Gedymina (w latach: 1275- 1341) Litwa była w jednym miejscu agresorem natomiast w drugim ofiarą: poszerzyła swoje terytorium o zachodnie oraz południowo-zachodnie ziemie ruskie ale z kolei od zachodu i północy zagrożona była przez Zakon Krzyżacki. Zadawała więc cios na południu a otrzymywała na północy. Stosunki polsko-litewskie ewoluowały od wzajemnej wrogości do sojuszu politycznego przeciw krzyżakom. Do nawiązania pierwszych ściślejszych więzów polsko-litewskich doszło za panowania litewskiego władcy księcia Gedymina (w latach: 1275 – 1341). W sytuacji zagrożenia najazdem krzyżackim zawarł on z królem polskim Władysławem Łokietkiem w 1325 r. układ obronny – przeciwko wspólnemu wrogowi jakim był Zakon Krzyżacki. Układ ten został praktycznie poparty małżeństwem córki Gedymina – księżniczki Aldony, z synem Łokietka – Kazimierzem, późniejszym królem Polski. Po śmierci Kazimierza Wielkiego, królem Polski został Ludwik Andegaweński, zwany Węgierskim, z tego powodu że panując równocześnie na Węgrzech, głównie tam przebywał. Po jego śmierci w 1382 r. pojawiła się w Polsce groźba bezkrólewia. Pojawiły się różnice zdań pomiędzy różnymi grupami możnowładców. Stronnictwo wielkopolskie wolało na tronie polskim księcia mazowieckiego Siemowita z rodu Piastów; zaś Stronnictwo małopolskie nadal kogoś z dynastii Andegawenów. Ostatecznie zwyciężyło stronnictwo małopolskie i w rezultacie na tronie polskim zasiadła Jadwiga Andegaweńska, córka Ludwika Węgierskiego. W wieku 10 lat – w r. 1384 – została koronowana na KRÓLA Polski.
Unia personalna. Litwa wybrała związek z Polską wobec zagrożenia Krzyżackiego i Ruskiego. Konsekwencją był chrzest Polski. W II połowie XIV w. Litwa miała do wyboru związać się z trzema potężniejszymi od niej sąsiadami: zachodnim – Polską, północno-zachodnim – Zakonem Krzyżackim i wschodnim – Wielkim Księstwem Moskiewskim. Książe Jogajła (Jagiełło) chciał, żeby Litwa ponownie przyjęła chrześcijaństwo. Najpierw zawarł więc układ z Zakonem Krzyżackim w 1382 r. w którym zobowiązał się przyjąć chrzest w ciągu czterech lat, lecz rok później go wypowiedział i zawarł podobny z Moskwą ale i ten wkrótce zerwał. Jagiełło zdecydował się na trzecie wyjście – związek z Polską. Polska dla Litwy praktycznie nie stanowiła zagrożenia, a z kolei sam widział niebezpieczeństwo w związaniu się Litwy z Moskwą czy tym bardziej z Zakonem. Dnia 14 VIII 1385 r. została zawarta w Krewie (mniej więcej 80 kilometrów na południowy wschód od Wilna, stolicy Wielkiego Księstwa Litewskiego) pierwsza unia polsko-litewska , na mocy której rok później przyjął chrzest z Polski i miał poślubić młodziutką Jadwigę. W tym celu zerwano zaręczyny Jadwigi z Wilhelmem Habsburgiem. Jak było, tak było, w każdym razie w 1386 r. Jagiełło poślubił Jadwigę i został koronowany na króla Polski i przyjął imię Władysław. W 1387 r. została erygowana diecezja wileńska (w ramach gnieźnieńskiej metropolii) i rozpoczęto chrystianizację Litwy.
Skład etniczny II RP. Po I wojnie światowej Rzeczpospolita była krajem wielonarodowościowym- jedną trzecią obywateli stanowiły osoby o innej niż polska narodowości. Białorusinów było ogółem 6%. Większość z nich zamieszkiwała na terenie województw północno-wschodnich- wileńskim (22,7%), nowogrodzkim (39,1%), poleskim (43,5%) i białostockim (16,3%). Według spisu powszechnego z 1921r. w Polsce było 1mln 340tys. Białorusinów, kolejny spis z 1931r. wykazał 990tys. osób tej narodowości, z tym że 700tys. obywateli zamieszkałych na Polesiu określiło swój język ojczysty jako „tutejszy”. Spis z 1931r. także nie jest wiarygodnym źródłem, pozwalającym ustalić faktyczną liczbę Białorusinów w Polsce. Komisarze stosowali te same metody co przy poprzednim spisie- często odmawiano wpisania narodowości białoruskiej. Ponadto zdarzało się, że zamiast o język ojczysty, pytano o język modlitwy, bądź żądano okazania dokumentów potwierdzających narodowość. W niektórych powiatach przedstawicieli młodzieży, uczącej się języka polskiego, automatycznie odnotowywano jako Polaków. O skali nadużyć może świadczyć fakt, iż aż 700 tysięcy osób określiło się jako „tutejsi” oraz to, że nie zdecydowano się na opublikowanie badań dla mniejszych regionów (dostępne były tylko ogólnopolskie wyniki).
Spisy powszechne. Ustalenie faktycznej liczby Białorusinów zamieszkałych na terenach II Rzeczpospolitej jest dość trudnym zadaniem. W spisie z 1921r. odnotowano fałszerstwa- skreślano język białoruski jako ojczysty i wpisywano polski. Ponadto urzędnicy prowadzący badania dość często wywierali nacisk na ankietowanych i namawiali do wpisania narodowości polskiej lub „tutejszej”, tłumacząc, że narodowość białoruska nie istnieje. Chłopi z województw północno-wschodnich często mówili po białorusku, jednak byli słabo uświadomieni narodowo i nie chcieli wchodzić w konflikt z władzami państwowymi, więc godzili się na wpisanie propozycji komisarzy spisowych. Zdarzało się, że ze względu na brak wykształcenia, narodowość utożsamiano z obywatelstwem. Ponadto spis nie uwzględnił 300 tysięcy białoruskich repatriantów, którzy powrócili do Polski w 1922r. Taki stan rzeczy utrudniał Białorusinom dostęp do oświaty. Według ustawy z 31.07.1924r. państwo zobowiązywało się zapewnić mniejszością dostęp do szkolnictwa w języku ojczystym, jeżeli na danym terenie mieszkało przynajmniej 25% osób należących do danej narodowości. Podstawą obliczeń miały być spisy powszechne. Białorusini, podając narodowość polską, bądź określając siebie mianem „tutejszych” tracili automatycznie możliwość zakładania szkół.
Traktaty Międzynarodowe. W 1931r. komisarze stosowali te same metody co przy poprzednim spisie- często odmawiano wpisania narodowości białoruskiej. Ponadto zdarzało się, że zamiast o język ojczysty, pytano o język modlitwy, bądź żądano okazania dokumentów potwierdzających narodowość. W niektórych powiatach przedstawicieli młodzieży, uczącej się języka polskiego, automatycznie odnotowywano jako Polaków. O skali nadużyć może świadczyć fakt, iż aż 700 tysięcy osób określiło się jako „tutejsi” oraz to, że nie zdecydowano się na opublikowanie badań dla mniejszych regionów (dostępne były tylko ogólnopolskie wyniki).Głównymi dokumentami regulującymi życie mniejszości narodowych na terenie Polski były: Konstytucja Marcowa, Mały Traktat Wersalski i Traktat Ryski. W pierwszym z dokumentów zapisano równość obywateli wobec prawa niezależnie od narodowości czy wyznania. Zezwolono mniejszością na zakładanie związków religijnych, społecznych i oświatowych w ramach samorządu. Państwo zastrzegło sobie prawo kontroli i dotowania tego typu organizacji. Zagwarantowano także możliwość zakładania różnego typu instytucji finansowych wyłącznie nakładem własnych środków pod warunkiem, że ich działalność nie była sprzeczna z polskim prawem (to samo dotyczyło związków religijnych).