Na mocy Unii wileńskiej Polskę i Litwę łączyła unia personalna i sojusz. Za czasów syna Kazimierza Jagiellończyka – Jana Olbrachta (1492-1515), w r. 1499 zawarta została tzw. unia wileńska na mocy której Polska i Litwa pozostawały niezależnymi państwami zobowiązanymi do sojuszu w walce przeciwko wrogom zewnętrznym. Za panowania braci Olbrachta: Aleksandra I (1501-06), Zygmunta I Starego (1506-48) i syna Zygmunta Starego, Zygmunta II Augusta (1548-72) łączyła Polskę i Litwę unia personalna (wspólny władca, odrębna państwowość ).  Skończyło się wprawdzie zagrożenie ze strony Zakonu Krzyżackiego, zwłaszcza po „hołdzie pruskim” w 1525 r. kiedy to zakon jako lenno stał się ponownie lennem, ale już świeckim, i otrzymał nowa nazwę -  Prusy Książęce. Zaś północna część Państwa Zakonnego – Zakon Inflancki od 1561 r. była lennem polsko-litewskim. Narastały jednak nowe niebezpieczeństwa: od wschodu moskiewskie, od południa tureckie. Litwa utraciła na rzecz Moskwy wschodnie pogranicza, na rzecz Turcji zaś wybrzeża Morza Czarnego. Podczas wojny w latach: 1513-1522 zjednoczone wojska polsko-litewskie w r. 1514 odniosły zwycięstwo nad siłami moskiewskimi w bitwie pod Orszą. Sprzeczne dążenia. Zarówno w Polsce jak i na Litwie istniały sprzeczne dążenia i wizje przyszłości związku obydwu państw. Zygmunt August mimo małżeństw z Anna i Katarzyna Habsburżankami, czy z Barbarą Radziwiłłówną nie doczekał się potomków, spodziewając się bezpotomnej śmierci – że może dojść do wyboru odrębnych władców w Polsce i na Litwie, a zatem do rozpadu związku obydwu państw. Nie było to wcale takie nieprawdopodobne – na Litwie miano za złe Polakom, że wikłając się w sprawy zachodnie: czeskie, węgierskie, pruskie, robili to kosztem Litwy, która o ile na przełomie XIV i XV w. swymi wpływami sięgała Moskwy i – przez Dzikie Pola – Morza Czarnego i Krymu, osiągając w praktyce rangę mocarstwa regionalnego, to z kolei w XVI wieku toczyła wojnę z Moskwa , która stawała się coraz silniejsza. Polacy tymczasem dążyli do stworzenia jednego państwa złożonego z trzech dzielnic: Małopolski, Wielkopolski i Litwy. Na to się nie mogli zgodzić Litwini, którzy – owszem – dopuszczali już myśl o jakimś związku, lecz w formie luźnej federacji, z zachowaniem odrębności obydwu państw, ze wspólnym sejmem, lecz decydującym jedynie o kwestiach ważnych dla obydwu krajów.